معنای عقده حقارت چیست؟ و چرا دچار آن می شویم؟

 

طرف خیلی عقده ایه…

ولش کن، داره عقده هاشو خالی میکنه !

می بینی چطور عقده گشایی می کنه !

عقده داری که اینجوری می کنی؟

 

حتما شما هم این جملات رو تا حالا شنیدید یا حتی در مورد کسی اینارو گفتید یا ممکنه در مورد شما عده ای این حرفا رو زدند.

معنای عقده در روانشناسی با معنای اون در گفتگوهای روزمره متقاوته. معمولا در عرف و در بین صحبت های ما، عقده ای به کسی میگن که در زمینه ای احساس کمبود می کنه، و وقتی برای رفع اون کمبود اقدام می کنه، اگر اون اقدام از نظر ما خیلی واضح باشه که برای رفع اون کمبوده، ما بهش می گیم عقده ای.

مثلا  :

طرف ماشین مدل بالا خریده و باهاش پُز میده،میگن که عقده ماشین مدل بالا داشته

طرف ازدواج میکنه و شرایط مالی و جایگاه اجتماعی همسرشو به رخ بقیه میکشه میگن بهش عقده ای

طرف توی جمع همه رو خراب می کنه و دل بقیه رو میشکنه، بهش میگن عقده ای

طرف برای جلب توجه لباس های آنچنانی میپوشه یا آرایش غلیظ می کنه بهش میگن عقده ای

اینکه واقعا این افراد عقده دارند یا نه بحث ما نیست، بلکه مسئله اینجاست که برچسب عقده ای به این افراد میزنن، بدون اینکه واقعا بدانند که عقده چیه و آیا این افراد واقعا به خاطر عقده هاشون هست که این کارها رو انجام میدن یا نه.

نکته خیلی جالب :

اکثر مردم وقتی از لفظ عقده ای برای کسی استفاده می کنند، بیشتر منظورشون عقده حقارته. چون همون طوری که در بالا گفتیم، معمولا این لفظ برای کسانی استفاده میشه که فکر می کنیم کمبود یا کاستی ای دارند و این رفتارها رو برای جبران این کمبود انجام میدن.

اما حالا بریم یه اشاره کوچیکی به معنای درست عقده داشته باشیم و بعدش بریم سراغ :

عقده حقارت (همونی که بقیه فکر می کنن همه آدمای بالا این عقده رو دارند)

 

عقده چیست؟

نمی خوام به صورت تخصصی وارد بحث عقده بشیم، و بهتره با عبارات قابل درک و ساده تری به تعریف عقده و مفهوم آن بپردازیم :

عقده ، مجموعه ای از افکار، ایده ها، احساسات و خاطرات درباره یک مفهوم خاص است.

عقده ممکن است اطراف یک شخص یا یک شی خاص در ذهن ما تشکیل شود.

عقده در فارسی یعنی گره

مثلا عقد مادر، عقده سیندرلا، عقده قدرت، عقده حقارت و …

وقتی می گوییم کسی عقده قدرت یا مقام دارد به این معنی است که به قدری دل مشغول و درگیر این موضوع است که رفتار و زندگی اش را تحت تاثیر قرار داده. این فرد ممکن است با تمام وجود برای تصدی یک پست در محل کار خود بجنگد یا زندگی اش تحت تاثیر تلاشی سخت برای گرفتن یک پست سیاسی باشد یا حتی با سرعت خیلی بالا رانندگی کند برای اثبات قدرت خودش به بقیه.

مثلا عقده مادر به مجموعه ای از احساسات، افکار و خاطراتی اشاره دارد که از تجربه شخصی ما از مادر ظاهر شده است. معمولا افرادی که عقده مادر دارند، مقداری از وقت خود را صرف کارهایی می کنند که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم با مفهوم مادر سروکار دارد. در مورد مادر شعر میخونه، رمان می خونه، فیلم می بینه، دائم حرف میزنه، خاطره تعریف می کنه و کارهایی از این قبیل.

حالا مراقب باشید از فردا هر کی توی خیابان تند رانندگی کرد یا به مادرش خیلی اهمیت می داد نگید طرف عقده قدرت یا عقده مادر داره 😉

نکته آخر و مهم در مورد عقده :

همه عقده ها بد نیستند، عقده می تواند مفید یا مضر باشد.

مثلا کسی که عقده موفقیت و پیشرفت دارد (که احتمالا من خودمم دارم)، این عقده سبب میشه که واقعا رشد کنه و سختی های مسیر پیشرفت رو بیشتر از بقیه تحمل کنه. اما گاهی این عقده می تونه آسیب زا باشه. مثلا ممکنه جوری زندگی آدم رو تحت تاثیر قرار بده که دیگه به هیچی به جز پیشرفت فکر نکنه و کل روابط فردی و خانوادگی و حتی سلامتیش به خطر بیفته. چون دیگه به خودش نمیرسه و خیلی براش مهم نیست.(البته من فعلا به اینجا نرسیدم، در ضمن عقده ای هم خودتونید 😛 )

 

آیا من عقده ای هستم؟

با توجه به تعریف عقده، میشه گفت همه ما عقده هایی داریم، اما لزوما این عقده ها بد نیستند. پس میشه گفت :

من عقده ای هستم

تو عقده ای هستی

آنها عقده ای هستند

گرچه عقده داشتن در فرهنگ ما بد است و به عنوان فحش یا توهین استفاده می شود، اما چون عامه مردم درک صحیحی از کلمه عقده ندارند، پس معمولا موقع استفاده از آن، منظورشان چیزی غیر از معنای واقعی عقده است. که البته در قسمت ابتدایی مقاله توضیح دادیم.

همین الان یه سرچ کوچولو در زندگی تون بکنید و ببنید با توجه به تعریف عقده، شما چه عقده هایی ممکنه داشته باشید؟

 

عقده حقارت یعنی چی؟

گرچه در مقاله ” خودکم بینی چست؟ ” ، عقده حقارت را توضیح دادیم، اما در این مقاله مفصل تر به این موضوع می پردازیم. چون میدانم که بسیاری به دنبال درک عقده حقارت هستند و دوست دارند در مورد آن بیشتر بدانند.

آلفرد آدلر (روانشناس فقید و مشهور) معتقد بود که احساس حقارت همیشه به عنوان نیرویی انگیزه دهنده در رفتار ما وجود دارد؛و چون این احساس در همه انسان ها مشترک است، پس علامت ضعف یا نابهنجاری نیست.

احساس حقارت منبع تمام تلاش های انسان؟

آدلر اعتقاد داشت که احساس حقارت منبع تمام تلاش های انسان است ( که البته امروزه نمی توان گفت منبع تمام تلاش ها، اما می تواند یک منبع انگیزه باشد) و در طول زندگی ما دائما در حال تلاش برای جبران کردن این احساس حقارت ها هستیم.

احساس حقارت گریزناپذیر است و همه ما درگیر آن می شویم. چون از کودکی در ما به وجود می آید.در کودکی، تماما وابسته به بزرگترها هستیم و در برابر قدرت آنها و کارهایی که می توانند انجام دهند و ما نمی توانیم، احساس حقارت می کنیم؛ و همین احساس منبعی می شود برای جبران این حقارت ها.

پیشنهاد می کنم این مطلب را مشاهده کنید :  چگونه صدای منتقد درون را کنترل کنیم؟

نوبت میرسه به عقده حقارت :

ناتوانی در چیره شدن بر احساس حقارت، باعث تشدید شدن آنها می شود و به پرورش عقده حقارت می انجامد

احساس حقارت می تواند تبدیل به توانمندی یا عقده حقارت شود

خیلی راحت و قابل درک بگیم :

خودکم بینی همون احساس حقارت های گاه و بیگاهه که برای همه پیش میاد و کاملا طبیعیه

اما وقتی خودکم بینی به هر دلیلی دائمی میشه، دیگه باید بهش گفت عقده حقارت.

کسانی که عقده حقارت دارند، نسبت به خود احساس خوبی ندارند و تصور می کنند نمی توانند از عهده چالش های ضروری زندگی بربیایند.

 

چرا دچار عقده حقارت می شویم؟

عوامل زیادی دست در دست یکدیگر می دهند تا فردی دچار عقده حقارت می شود. همانطور که در بالا گفتیم، نمی شود احساس حقارت نکرد یا اینکه آن را به طور کامل از بین برد. از طرفی اصلا نیاز به این کار هم نیست. چون گفتیم احساس حقارت می تواند منبع انگیزه باشد.

اما چطور می شود که احساس حقارت تبدیل به عقده حقارت می شود؟

اولین پایه های خودکم بینیِ دائمی یا عقده حقارت در محیط خانواده شکل می گیرد. والدین مقایسه گر، کمال گرا و سرزنشگر در خودکم بین شدن کودکان و نوجوانان نقش اساسی دارند.

(حالا نرید یقه پدر و مادرها رو بگیرید بگید تو باعث شدی من عقده حقارت داشته باشم :-|. اوناهم خودشون قربانی تربیت غلط خانواده و آموزش اشتباه از سمت فرهنگ و جامعه هستن )

اگر بخوام چندتا اساسی ترین رفتارهایی که می تواند در کودک و نوجوان احساس خودکم بینی به وجود آورد عبارتند از :

عدم توجه و محبت کافی به کودک یا نوجوان

محبت بیش از حد یا همان لوس کردن کودک یا نوجوان

تمسخر و تحقیر توسط والدین و دیگر اعضای خانواده

تنبیه بدنی و تنبیه لفظی بیجا

انتظارات فراتر از توان او

سرزنش شدید او به خاطر اشتباهات و عدم موفقیت

بی احترامی به کودک و مقایسه او با دیگران

داشتن نقض جسمی یا روانی

تربیت غلط یکی از پایه های اساسی در تشکیل عقده حقارت است

تقریبا همه ما با بعضی از این موارد روبرو بوده ایم. و امروز در زمینه هایی با عقده حقارت درگیر هستیم. عده ای در شغل شان، عده ای در روابط عاطفی شان، عده ای هم در تمام چالش های ریز و درشت زندگی.

محیط خانواده برای کودک و نوجوان اولین محیط است اما آخرین محیط اجتماعی نیست.مدرسه، روابط با دوستان، اعضای فامیل و جامعه هر کدام در تشدید یا کاهش عقده حقارت نقش دارند.

مدارس در زمان ما ( دهه ۷۰ ) بیشتر محیطی برای تخریب و له کردن شخصیت دانش آموزان بود تا کمک به رشد او و جبران بعضی کاستی های موجود در خانواده.( قشنگ تابلو شد دهه ۶۰ ای هستم 🙂 ) حالا بزارید یه خاطره از خودم بگم براتون :

موهای بلند و تحقیر سر صف مدرسه :

یادمه وقتی چهارم ابتدایی بودم، ناظم مدرسه هر روز به موی بلند بچه ها گیر میداد. بعد یه مهلت یکی دو روزه می داد که موها رو کوتاه کنیم.فکر کنید منه ۱۰ ساله اون دو روزه با چه استرسی زندگی می کردم که مبادا به هر دلیلی موفق نشم موهامو کوتاه کنم. بعد از دو روز هم اگر کسی موهاشو کوتاه نکرده بود، سر صف صبحگاهی، سکه یه پولش می کرد و تنبیه سخت بدنی و لفظی در انتظارش بود، اونم کجا، جلوی بقیه بچه ها. باباااااااا….شاید یکی پول نداشت، شاید پدر یا مادرش اعتنا نکرده بودن و هزاران دلیل دیگه.

کابوس بزرگ بیا پای تابلو :

وقتی پای تابلو می رفتی و درس بلد نبودی. اصلا نمی پرسید که چرا درس نخوندی؟ مشکلی داشتی؟ جایی از درس رو نمی نفهمیدی؟ وقت نکردی؟

کابوس بیا پای تابلو و عقده حقارت

همونجا لطف می کرد با چند تا تیکه سنگین تحقیر آمیز بدرقه ات می کرد سر جات. تازه اینا برای موقعی بود که شانس میاوردی و یه کشیده نثارت نمی کرد.یادم نمیره اول راهنمایی بودم که معلم مون با سیلی چنان زد توی صورت یکی از بچه ها که طفلکی با سر رفت توی سطل آشغال.

البته هدفم تخریب معلمان نیست. اشکال اصلی متوجه سیستم آموزشی پوسیده کشور ماست.

 

اما در بزرگسالی چه عواملی سبب خودکم بینی یا عقده حقارت می شود؟

فرض کنید کودک یا نوجوان با مشکلاتی که در بالا گفتیم بزرگ شده و در بزرگسالی و در اجتماعات دیگر هم کاری برای تخفیف این حقارت چه توسط خودش و چه توسط جامعه صورت نگرفته است. این شخص به احتمال زیاد با خودکم بینی دست به گریبان است که البته شدت آن می تواند متفاوت باشد.

عواملی مانند شکست در زمینه های مهم زندگی مثل ازدواج، شغل و تحصیلات، عقده حقارت را تشدید می کند.

همچین جبران احساس حقارت از راه های غلط مثل تخریب دیگران، فرار کردن از اجتماع، روبرو نشدن با ترس ها، عدم پذیرش مسئولیت های زندگی، تلاش نکردن به خاطر ترس از شکست خوردن، تواضع بیجا، خودبرتربینی، سو مصرف مواد مخدر و الکل، می تواند به تشدید یا شکل گیری عقده حقارت منجر شوند.

 

آیا گورِخرها احساس حقارت می کنند !؟

حرف آخر این مقاله با شما این است که فقط انسان ها احساس حقارت می کنند زیرا آنها می توانند یاد بگیرند و فکر کنند. در واقع هیچ کودکی با عقده حقارت متولد نمی شود، بلکه آن را با آموزش و تربیت غلط یاد می گیرد. در واقع احساس حقارت او که به صورت طبیعی در همه کودکان وجود دارد، اگر به درستی مدیریت و برطرف نشود، به عده حقارت تبدیل می شود.

نکته مهم و پایانی :

همانطور که با آموزش و تربیت غلط عقده حقارت در ما شکل گرفته، پس فقط با آموزش درست و اصولی می توان آن را از بین برد. تغییر نگرش فقط با آموزش دیدن اتفاق می افتد. حالا این آموزش دیدن می تواند از طریق کتاب، آموزش تصویری، حضوری یا اتاق مشاوره باشد.

اگر میخواهید بدانید چقدر خودکم بین هستید پیشنهاد می کنم در تست خودکم بینی ما شرکت کنید. برای شرکت در این آزمون روی عبازت زیر کلیک کنید:

پرسشنامه خودکم بینی و احساس حقارت